Bakara Suresi - İnek Kıssası: Ayetlerin Yorumu ve Eleştirel Analiz

Genel Konu

Bakara suresinde yaklaşık 14 ayet üzerinden anlatılan bir kıssa bulunmaktadır. Bu kıssa Hz. Musa dönemine ait olup Yahudi kavmiyle ilgilidir. Kıssanın özeti şudur: Bir adam öldürülmüş, insanlar suçu birbirinin üzerine atmışlardır. Bunun üzerine Musa'ya başvurmuşlar ve "Rabbine dua et de bu cinayeti kimin işlediğini bize açıklasın" demişlerdir. Musa'ya vahyedilmiş: belirli özelliklere sahip bir inek kesilecek, onun bir parçasıyla ölüye vurulacak ve ölü dirilecektir.

Bu kıssanın nasıl anlaşılması gerektiği İslam ilahiyat dünyasında ciddi tartışmalara yol açmıştır. Aşağıda farklı yaklaşımlar ve bu yaklaşımlara yönelik eleştiriler detaylıca sunulmaktadır.

---

Yaklaşım 1: Literal (Lafzi) Yorum - Mucize Olarak Diriliş

İddia

Hayvan kesildikten sonra hayvanın bir parçasıyla ölmüş insana vurulmuştur. Ölü dirilmiş, kendisini kimin öldürdüğünü söylemiştir. Bu olay Allah'ın mahşerde ölüleri nasıl dirilteceğinin bir ispatıdır. "Allah ölüleri işte böyle diriltir" ayeti, ahiretteki dirilişe örnek gösterilmiştir. Bu yorum, olayı "Allah için bir deney" ve "deneysel bilgi" olarak nitelendirmektedir. Deneysel bilginin imanı tatmin ve doyum noktasına ulaştırdığı savunulmaktadır.

Eleştiriler

• Ayette diriliş yok: Kur'an'da adamın dirildiğine, ayağa kalktığına veya "Benim katilim falancadır" dediğine dair tek bir kelime bulunmamaktadır. Bu tamamen ayete eklenen bir yorumdur.
• Allah için "deney" ifadesi sakıncalıdır: Allah için "deney" tabiri kullanılamaz. Bu hem teolojik hem de mantıksal olarak yanlıştır.
• Bilimsel bilgi değildir: Olayın vuku bulduğu dönem günümüzden yaklaşık 3000-5000 yıl önce, ayetin geldiği dönem ise 1400 yıl öncedir. Ne deneysel ne de bilimsel bir bilgiden söz edilebilir.
• Kıyamet günü dirilişine örnek olamaz: İbrahim peygamberin kuşları meselesinde başka türlü, ölü toprağın yağmurla canlanmasında başka türlü diriliş anlatılmaktadır. Kur'an'da "Allah ölüleri işte böyle diriltir" ifadesi birçok farklı bağlamda geçmektedir. Tek tip bir diriliş modelinden söz edilemez.

---

Yaklaşım 2: Ölüm Uyku Gibidir Yorumu

İddia

Ölüm aslında bir uyku gibidir. Ahirette Allah insanlara "hadi kalkın" dercesine dürtecek ve insanlar dirilecektir. Tıpkı uyuyanın uyanması gibi ölü de kalkmış, "Beni falanca öldürdü" demiştir. Kur'an bu olayı anlatırken adamın yaşamaya devam edip etmediğini belirtmemektedir.

Eleştiriler

• Uyku metaforu ile kıssa arasında ilişki kurulamamaktadır. Kıssanın mesajı bir cinayetin aydınlatılmasıdır, insanların ahirette nasıl diriltileceği değildir.
• Aynı sorunlar geçerlidir: Ölünün dirildiğine, konuştuğuna dair ayette açık bir ifade yoktur.
• Ölümü uyku gibi görmek ile kesilmiş bir ineğin parçasıyla vurmak arasında tutarlı bir bağlantı kurulamamıştır.

---

Yaklaşım 3: "Bilmiyorum" Yaklaşımı

İddia

Ayet tercüme edilebilir, tercümesinde sorun yoktur. Ancak ayetin gerçekte ne anlattığı, hakikatteki karşılığının ne olduğu bilinmemektedir. Bu, belki de bilim insanlarının keşfedeceği bir "ev ödevi"dir.

Değerlendirme

• Bu yaklaşım dürüstlüğü nedeniyle takdire değerdir. Kendi kafasından uydurma bir yorum yapılmamış, bilinmeyen açıkça "bilmiyorum" denilerek ifade edilmiştir.
• Ancak eleştirisi şudur: Bu bilimsel bir bilgi değildir, dolayısıyla bilim insanlarının ev ödevi de olamaz. Altında sosyolojik bir gerçek yatmaktadır.

---

Yaklaşım 4: Cinayeti Çözme Yöntemi Olarak Kıyas Yorumu

İddia

Tevrat'ta İsrailoğulları için konulmuş bir kural mevcuttur: Faili meçhul bir cinayet olduğunda, cinayetin en yakın yerleşim bölgesindeki tüm insanlar kurban edilen ineğin üzerinde ellerini yıkıyor ve "Bu cinayetle bir ilgimiz yok" diye yemin ediyorlardır. Böylece toplumsal sorumluluk kalkmış olmaktadır. Ayetteki "vurun" (darabe) fiili "kıyaslayın" anlamında yorumlanmıştır. Buna göre ayet, faili meçhul cinayetlerin bu yöntemle çözülmesini, buna kıyas edilmesini anlatmaktadır.

Eleştiriler

• Kur'an ayetiyle Tevrat geleneği arasında doğrudan bir bağlantı kurulamamaktadır. Bu, Yahudi geleneğindeki en ilkel suçlu bulma yöntemlerinden birisidir. Afrika kabilelerinde de benzer uygulamalar (suçluyu bulmak için kızgın demir çubuk vb.) mevcuttur.
• Kıyas mantıksızdır: "Bir ineği kesin, onun parçasıyla ölüye vurun, adam dirilecek" ifadesiyle bugünkü cinayetler arasında nasıl bir kıyas yapılabilir? Bu kıyas kabul edecek bir durum değildir.
• Musa bir cinayet büro amiri değildir. Kıssada teknik anlamda bir cinayetin çözülme hikayesi anlatılmamaktadır.
• Darabe fiili Kur'an'da birçok manaya gelir (örneğin "daraba'llahu meselen" = Allah şu misali verdi). Fiilin sadece "kıyaslayın" olarak alınması keyfi bir tercihtir.

---

Yaklaşım 5: Oksitosin Hormonu ve Bilimsel Mucize Yorumu

İddia

7 ayetin Arapça metnindeki harfler yukarıdan aşağıya dizildiğinde, herhangi bir ebcet hesabı yapmadan, sadece iki anahtar kelimenin farklı çevrilmesiyle insan beynindeki "oksitosin hormonu"na ulaşılmaktadır. Oksitosin, insan beyninin hipofiz bezinde yer alan bir hormondur. "Kesme" fiili "esnetme" olarak yorumlanmış ve ayetteki diriliş, oksitosin hormonuyla beyin faaliyetlerinin yeniden başlatılması şeklinde açıklanmıştır. Buna göre yapılacak şey: kalp-akciğer cihazına bağlanarak kan dolaşımının sağlanması ve belli miktarda oksitosin hormonunun damardan verilmesi, bu hormonun kan dolaşımıyla beyne ulaşıp epifiz bezinde görevini yaparak insanın yeniden beyin ve vücut faaliyetlerinin çalıştırılmasıdır.

Eleştiriler

• Harf dizilişinden anlam çıkarmak keyfidir: Başka harfler (ortadaki, sondaki vb.) dizilse başka sonuçlara ulaşılabilir. Bu bir bilmece çözme oyunudur.
• "Kesme" ile "esnetme" aynı şey değildir. Ayetin açık ifadesini değiştirmek, Kur'an'a ekleme-çıkarma yapmaktır.
• İnek esnemez: "Musa kavmine Allah bir inek esnetmeyi emrediyor" ifadesi mantıksızdır.
• Bilimsel görünme hevesidir: Kur'an bir bilim, jeoloji, biyoloji veya tıp kitabı değildir. Kur'an bir mesajdır.
• Gerçek anlamda kalp ve beyin ölümü gerçekleşmiş olan hiçbir insan bu yöntemle diriltilmez. Bu iddia doğru olsaydı tıp dünyasında devrim yapardı; ama böyle bir şey yoktur.
• Teolojik çelişki: Allah ölümüne hükmettiği bir kişiyi neden diriltsin? Yanlış bir şey mi yapmıştır ki geri döndürsün?

---

Kıssa Hakkında Genel Temel Tespitler

1. Ayetlerde Açıkça Belirtilmeyen Hususlar

• Ölünün dirildiğine dair açık bir ifade yoktur.
• Ölünün konuştuğuna, katilinin kim olduğunu söylediğine dair açık bir ifade yoktur.
• Katilin kim olduğu Kur'an'da belirtilmemiştir.
• Dirilen adamın hayatına devam edip etmediği veya tekrar ölüp ölmediği belirtilmemiştir.

2. Kaynak Problemi

• Bu kıssa Tevrat'ta yoktur.
• Bu kıssa İncil'de yoktur.
• Hz. Peygamber'den bu konuda bir rivayet yoktur.
• Sahabeden bu konuda bir rivayet yoktur.
• Halk arasında söylenen ufak tefek hikayeler mevcuttur.
• Yahudi mitolojisinden gelen rivayetlere dayanılmaktadır.

3. Kur'an Kıssalarının Doğası

• Kur'an kıssaları geçmişin tarihsel hikayeleri olarak alınmamalıdır. Geçmişin hikayesi bugüne anlamlı bir ışık tutmaz ve örnek de olmaz, çünkü aradan binlerce yıl geçmiştir.
• Bu hikayeler halk hikayeleridir. Yaşanmış olması da gerekmemektedir.
• Kur'an bu halk hikayelerini sembolik bir dille ve ilkesel bazda kullanır.
• İlkesel bazda olunca her zaman geçerli olur. Tıpkı suyun kaldırma kuvveti (Arşimet ilkesi) gibi: ilke 5000 yıl da geçse 10000 yıl da geçse değişmez. İlkenin izah tarzı yaşanan kültüre göre değişebilir ama ilkenin kendisi değişmez.
• Kur'an'ın ilkesel bazda mesaj verdiği görülmelidir.

4. Kur'an ve Bilim İlişkisi

• Kur'an'ın bilimsellikle yakın veya uzak bir alakası yoktur.
• Kur'an bir mesajdır; bilimsel bilgi, jeoloji, biyoloji veya tıp kitabı değildir.
• Bilimsel görünme hevesiyle Kur'an'a yaklaşmak yanlıştır.

5. "Allah İşte Böyle Diriltir" İfadesinin Değerlendirilmesi

• Bu ifade Kur'an'ın birçok yerinde farklı bağlamlarda geçmektedir.
• Her yerde farklı bir "diriltme" biçimi anlatılmaktadır:
  • İbrahim peygamberin kuşları meselesi
  • Ölü toprağın yağmurla canlanması
  • Bu kıssadaki anlatım
• Tek tip bir diriliş modelinden söz edilemez.
• "Allah ölüleri işte böyle diriltir" denildiğinde orada literal bir ölü ve literal bir diriliş olmayabilir; başka bir şey anlatılıyor olabilir.

6. Mantıksal Sorular

• Neden Allah, cinayeti doğrudan "Katil şudur" diye açıklamak yerine inek kestirme gibi uzun bir süreç emretmiştir? (Literal yoruma göre)
• O adamın öldürülmüş bir kişi olarak diriltilmesinin insanlık adına nasıl bir faydası vardır?
• Her gün binlerce insan öldürülmektedir. Kur'an neden tek bir cinayetin aydınlatılması için bu kadar uzun bir anlatım sunsun?
• Bir cinayetin aydınlatılması için bu kadar geniş bir senaryo neden ortaya konulsun?

7. Darabe (ضرب) Fiilinin Çok Anlamlılığı

• Darabe fiili Kur'an'da birçok manaya gelmektedir.
• "Daraballahu meselen" = "Allah şu misali verdi" (Vurmak değil, misal vermek)
• Fiilin tek bir anlama indirgenmesi Kur'an'ın zenginliğini kaçırmak demektir.

8. Kur'an'a Ekleme-Çıkarma Problemi

• Bazı yorumcular ayeti olduğu gibi anlamak yerine parantez içi eklemeler yapmaktadır.
• "Kesme"yi "esnetme" olarak değiştirmek, "vurun"u "kıyaslayın" olarak değiştirmek ayeti bozmaktır.
• Mevcut haliyle anlam verilemediğinde ekleme veya çıkarma yapılması doğru bir yöntem değildir.
• İbrahim peygamberin kuşları bahsinde de benzer bir durum vardır: ayette "kesme" kelimesi geçmemesine rağmen "kuşları kes" şeklinde anlam verilmektedir.

---

Temel Sonuç ve İlkesel Çerçeve

Bu kıssanın doğru anlaşılması için şu ilkeler gözetilmelidir:

1. Ayetlere sadakat: Ayette olmayan ifadeleri (dirildi, konuştu, katilini söyledi vb.) eklemeden ayetin kendisine bağlı kalmak gerekir.
2. Sembolik okuma: Kur'an kıssaları sembolik bir dille yazılmıştır ve ilkesel mesajlar içermektedir. Literal/tarihsel okuma yapıldığında mesaj kaçırılır.
3. İlkesel yaklaşım: Kur'an'ın mesajları ilkesel bazda okunduğunda her çağa hitap eder. İlkeler değişmez; izah tarzı kültüre göre değişebilir.
4. Bilimsellik arayışından kaçınma: Kur'an bir bilim kitabı değildir ve bilimsel verilerle doğrulanmaya veya bilimsel keşiflere kaynak gösterilmeye çalışılmamalıdır.
5. Sosyolojik gerçeklik: Kıssanın altında sosyolojik bir gerçek yatmaktadır. Bilimsel değil, toplumsal bir mesaj içermektedir.
6. Tutarlılık: Kur'an'daki diğer diriliş ayetleriyle birlikte değerlendirilmelidir. Tek bir ayetten hareketle genel bir diriliş modeli çıkarılmamalıdır.

---

Kıssanın Kur'an'daki Yeri ve Bağlamı

• Bakara suresi içinde yer almaktadır.
• Yaklaşık 14 ayet bu kıssaya ayrılmıştır.
• Hz. Musa dönemi ve İsrailoğulları bağlamındadır.
• Kur'an, halk arasında bilinen bu hikayeyi alıp başlı başına bir mesaja dönüştürmüştür.
• Hikayenin Tevrat veya İncil'de bir karşılığı yoktur; Yahudi halk hikayelerinden kaynak almaktadır.
• Kıssanın hakikati açıklandığında son derece anlamlı ve güçlü bir sonuç ortaya çıkmaktadır.

---

Anahtar Kavramlar

• Darabe (ضرب): Vurmak, misal vermek, kıyaslamak gibi birçok anlama gelen Arapça fiil.
• Sembolik dil: Kur'an'ın kıssaları anlatırken kullandığı, literal değil ilkesel mesaj taşıyan anlatım biçimi.
• İlkesel okuma: Kur'an ayetlerinden zamandan ve mekandan bağımsız, evrensel ilkeler çıkarmaya dayalı yorum yöntemi.
• İsrailiyat: İslami kaynaklara karışmış Yahudi kökenli rivayetler. Bu kıssanın literal yorumları büyük ölçüde İsrailiyata dayanmaktadır.
• Halk hikayesi: Toplumlar arasında dilden dile aktarılan, tarihsel doğruluğu kesin olmayan anlatılar. Kur'an bu hikayeleri mesaj aracı olarak kullanmaktadır.
• Oksitosin: Hipofiz bezinde üretilen bir hormon. Bazı yorumcular bu kıssayla oksitosin arasında bilimsel bir bağlantı kurmaya çalışmıştır; ancak bu yaklaşım genel olarak reddedilmektedir.
• Epifiz/Hipofiz bezi: Beyindeki hormon üreten bezler. Oksitosin yorumunda referans gösterilmiştir.