Dabbetü'l-Arz Kavramı: Kapsamlı Analiz

1. Kadim Dinlerde Dabbetü'l-Arz Kavramı

Dabbetü'l-arz, bütün kadim dinlerde söz edilen ve inanılan köklü bir kavramdır. Bu kavram şu inanç sistemlerinde yer alır:

• Hristiyanlık: Beast (Canavar) olarak bilinir.
• Yahudilik: Leviathan ve Rahab isimleriyle anılır.
• Zerdüştlük: Kendi mitolojik çerçevesinde yer alır.
• Babil inanışları: Dragon gibi isimlerle temsil edilir.

Bu kadim dinlerde dabbetü'l-arz genellikle şu şekilde tasvir edilir:

• Vahşi bir hayvan veya canavar biçiminde
• Öldüren, yok eden, mahveden bir varlık
• İnsanlara zarar veren korkunç bir yaratık

Bu inanışların bazıları Hollywood sinemasına, filmlere ve resimli romanlara da konu olmuş; kültürde derin izler bırakmıştır.

---

2. Kur'an'ın Bu Kavrama Yaklaşımı

Kur'an, insanları derinden etkileyen bu yaygın kültürel kavrama sırtını dönmemiştir. Ancak Kur'an'ın yaklaşımı tamamen farklıdır:

Kur'an'ın Yöntemi:

• Bu mitolojik, efsanevi ve gerçekte (tasvir edilen boyutuyla) var olmayan varlığı/kavramı alır.
• Ancak onu olduğu gibi aktarmaz; eski masalı nakletmez.
• Bu eski hikâyeleri ve mitolojileri yepyeni, yaşama dair bir ilke haline dönüştürerek anlatır.
• Kur'an, eski hikâyeler üzerinden bir mesaj oluşturur.

İlgili Ayet - Neml Suresi 82: "Başlarına o söz geldiği (gerçekleştiği) vakit, bunlar için yerden bir dabbe çıkarırız ki bu, onlara insanların ayetlerimize kesin bir imanla inanmamış olduklarını söyler/gösterir."

---

3. Farklı Yorumlar ve Eleştirileri

3.1 "Stephen Hawking Dabbetü'l-Arzdır" Görüşü

İddia: İngiliz fizik bilgini Stephen Hawking, dabbetü'l-arzdır. Gerekçe olarak şunlar sunulur: "En ileri insani nitelikleri sergilediği halde, fonksiyonel olarak insani davranışları hakkıyla yerine getiremeyen ve insanlığı, dünyanın yaşanamaz hale geleceğine ilişkin uyarılarıyla sarsan bir varlık."

Bu görüşün sorunları:

• Stephen Hawking dabbetü'l-arz ise, ondan önceki nesillerin dabbetü'l-arzı ne olacaktır?
• Hawking öldükten sonra dabbetü'l-arz var mı, yok mu, çıkacak mı, çıkmayacak mı? Bu sorular cevapsız kalır.
• "Müjdeler olsun, dabbetü'l-arz bulundu ama öldü" gibi absürt bir sonuç doğar.
• Ayette "yerden bir dabbe çıkarırız" der. Hawking yerden mi çıkmıştır? Hayır, bir insandır.
• Hawking'in söyledikleri bir teoridir, kesin bilgi değildir. Aynı uyarıları ondan çok önce başkaları da yapmıştır.
• Bu yorum ne akla, ne modern bilime, ne Kur'an mesajına, ne de Kur'an üslubuna uyan bir söylemdir.

3.2 "Kıyamette/Mahşerde Ortaya Çıkacak" Görüşü

İddia: Dabbetü'l-arz kıyametten sonra, mahşer meydanında ortaya çıkacak bir varlıktır. Bu görüş "o söz başlarına geldiği zaman" ifadesini "kıyamet" olarak yorumlar.

Bu görüşün sorunları:

• Kur'an'da "kıyamet" sözcüğü mevcuttur ve Kur'an bunu kullanır. Neden farklı bir ifadeyi kıyamet olarak yorumlamak gerekir?
• Kıyamette/mahşerde bu duyurunun yapılmasının ne anlamı vardır? İş işten geçmiştir.
• İnsanların inanıp inanmadıklarını onlara söylemenin ne faydası vardır? Ders alıp kendilerini düzeltme şansları kalmamıştır. "Filmin sonuna gelmişsindir."
• Bu yorum yaşama dair bile değildir.
• Kur'an hayata dair olanı anlatır. Mushaf olarak bilinen Kur'an, hayatın söze ve yazıya dönüşmüş halidir. Hayat ise yazılmamış Kur'an'dır.
• Kur'an'daki bütün mesajlar yaşama dairdir; ölüm sonrasına endekslenmemelidir.

3.3 "Kötü/Şerli İnsanlar" Görüşü (Rağıb el-İsfahani)

İddia: Dabbetü'l-arz kötü ve şerli insanlardır.

Sorunları:

• Ayetin metniyle uyumsuzdur.
• Bu görüşten yola çıkılarak sonraki yüzyıllarda "Üsame bin Ladin dabbetü'l-arzdır" gibi sonuçlara varılmıştır.
• Nokta atışı yapılarak belirli kişilere indirgenmesi Kur'an mantığına aykırıdır.

3.4 "Korkunç Bir Hayvan" Görüşü (İmam Rabbani)

İddia: Bir hayvan çıkacak, gökleri bir duman kaplayacak, bütün insanların canını yakacak, insanlar acıdan dua edip "Ya Rabbi bu azabı kaldır, sana iman ediyoruz" diyecekler.

Sorunları:

• Neml 82 ayetiyle yakından veya uzaktan hiçbir benzerlik taşımaz.
• Muhtemelen bir hadisten yola çıkılarak yapılan bir yorumdur.
• Ayette dabbetü'l-arz için canavar, yıkıcı bir şey tarifi yapılmaz; aksine "ayetlerimizi söyler" denir. Aslında olumlu bir şekilde gösterilir.
• Olumsuz yakıştırmalar ayetle bağdaşmaz.

3.5 "Sakallı Bir Adam / Muaviye" Görüşü (Hz. Ali'ye Atfedilen)

İddia: Dabbetü'l-arz sakallı bir adamdır; Hz. Ali bununla Muaviye'yi kastetmiştir.

Sorunları:

• Kişisel bir mesele olan Muaviye ile ilişkiyi dabbetü'l-arz olarak göstermek sorunlu bir yaklaşımdır.
• Sakallı erkek tanımı son derece geneldir, neredeyse tüm erkekleri kapsar.

3.6 "Dehşetli Bir Hayvan Taifesi" Görüşü (Said Nursi)

İddia: Tek bir şahıs değil, dehşetli bir hayvan taifesi olacaktır. Ancak keyfiyeti (niteliği) bilinmez.

Sorunları:

• Keyfiyetini bilmediğin bir mesele hakkında nasıl akıl yürütürsün?
• Ayette "hayvan" diye bir şey yoktur. "Dabbe" kelimesini otomatik olarak "hayvan" kabul etmek hatalıdır.
• Ayette "insan" diye bir şey de yoktur. Bu tür doğrudan benzetmeler yapılamaz.

3.7 "HIV Virüsü" Görüşü (Fethullah Gülen)

İddia: Dabbetü'l-arz, AIDS hastalığına yol açan HIV virüsüdür.

Sorunları:

• HIV virüsüne muhatap olmayan insanlar dabbetü'l-arz ile muhatap olmuyor mu?
• Dabbetü'l-arzın çıkışı çok özel insanlara mı mahsustur? Böyle bir şey yoktur.

3.8 "Tren, Otobüs, Uçak, Araba" Görüşü (Elmalılı Hamdi Yazır)

İddia: Dabbetü'l-arz modern ulaşım araçlarıdır (tren, otobüs, uçak, araba).

Sorunları:

• Bu araçlar icat edilmeden önce dabbetü'l-arz yok muydu?
• O zamanki nesiller için ne anlam ifade ediyordu? Kağnı arabası mı, deve mi?
• Neye dayanarak bu sonuca varıldığı belirsizdir.

3.9 "Bilgisayar" Görüşü (Edip Yüksel)

İddia: Dabbetü'l-arz bilgisayardır.

Sorunları:

• 50 veya 100 sene sonra mevcut bilgisayarlar çöp olunca ve çok daha üst seviye araçlar çıkınca ne olacak?
• Teknoloji sürekli değişir; belirli bir teknolojik ürüne sabitlemek mantıksızdır.

3.10 "Yeryüzü Maddelerinden Mamul Yayın Aracı" Görüşü (Hakkı Yılmaz)

İddia: Mahşerde ortaya çıkarılacak olan, yeryüzü maddelerinden (demir, çinko vb.) yapılmış bir çeşit yayın aracıdır. Kendisine yüklenmiş olanları anons edecektir.

Sorunları:

• Bu aracı kim imal etmiştir? Depoda mı beklemektedir?
• O anda kim imal edecektir? Allah'ın melekleri mi?
• Anonsu kim başlatacaktır? Düğmeye kim basacaktır?
• Allah'ın sesini duyurmasının başka türlü olamayacağını düşünmek, Allah hakkında bilgisizliğin göstergesidir.
• Bir makineyle anons ettirmek, hayal gücünün kısıtlılığını yansıtır.
• Kıyamette yapılacak bir anonsun ne kıymeti vardır? İş işten geçmiştir.

3.11 "Bir Tür Elçi" Görüşü (Mustafa İslamoğlu)

İddia: Allah adına konuşan bir tür elçi olması mümkündür.

Sorunları:

• "Bir tür elçi" ifadesi belirsiz ve yetersizdir; net bir açıklama değildir.
• Yerden niye elçi çıkarılsın? Sebebi açıklanmaz.
• Hayvan diyenler için: Allah insana insanla hitap eder, hayvanla değil.

3.12 "Yeryüzünün Canlı Bir Varlık Gibi Dile Getirilişi" Görüşü

İddia: Yeryüzünün canlı bir varlık gibi konuşmasıdır.

Sorunları:

• Yeryüzü zaten her an hal diliyle konuşmaktadır: gece-gündüz, mevsimlerin takibi, yağmurlar...
• Bunlar yeryüzünün zaten var olan dilidir. Dabbetü'l-arz ise özel bir durumdur.

3.13 "Hz. Muhammed" Görüşü

İddia: Mahşer günü ümmetine sitem edecek olan Hz. Muhammed'dir.

Sorunları:

• Ayette sitem yoktur; "inanmazlar" dediğini sitem olarak yorumlamak hatalıdır.
• Hz. Muhammed hayattayken zaten "insanların ekserisi inanmazlar", "sen ne kadar zorlarsan zorla inanmazlar" mesajı bildirilmişti. Tekrara gerek yoktur.
• "Ümmetine" denmesiyle dabbetü'l-arz sadece Müslümanlara mahsus kılınmış olur. Oysa dabbetü'l-arz bütün insanlar için geçerlidir.

---

4. Temel Eleştiri: "Nokta Atışı" Yapılamaz

Kur'an mantığı açısından dabbetü'l-arz için "şudur" diye kesin bir tanımlama yapılamaz. Bunun nedenleri:

1. Evrensellik ilkesi: "Dabbetü'l-arz X'tir" dendiği anda, o kavram anlaşılmış olur ve ayette söylenenden sonraki nesiller için bir şey ifade etmez hale gelir.

2. Zamansal geçerlilik: Kur'an'ın kıyamete kadar geçerli olduğu söylenir. Eğer dabbetü'l-arz belirli bir şeye indirgenirse, bu ayet zamansallığını ve geçerliliğini yitirir.

3. Geriye dönük geçerlilik: Hz. Ali zamanında, Hz. Muhammed zamanında dabbetü'l-arz neydi? O zamanlarda yoksa, Kur'an masal anlatmış olur.

4. Kur'an'ın yöntemi: Kur'an bir defaya mahsus, tek bir kez olmuş bitmiş bir olayı anlatmaz. Bütün eski hikâyeleri/mitolojileri alır, üzerinden evrensel bir mesaj oluşturur. O mesaj bütün nesillere hitap etmek durumundadır.

---

5. Kur'an'ın Mesaj Mantığı

5.1 Kur'an ve Hayat İlişkisi

• Kur'an hayatın kendisidir; mushaf ise hayatın söze ve yazıya dönüşmüş halidir.
• Hayat ise yazılmamış Kur'an'dır.
• Kur'an hayata dair olanı anlatır.
• Gafletin de bir ölüm, körlüğün de bir ölüm olduğu düşünülürse, Kur'an'ın "ölüm" kavramı da yaşam içinde algılanmalıdır.

5.2 Yaygın Hata: Her Şeyi Ölüm Sonrasına Endekslemek

• İslam âlimlerinin önemli bir kısmı yaşamı ıskalayıp her şeyi ölüm sonrasına endeksleyerek Kur'an'ı açıklar.
• Bütün fiilleri, kendileri inanmadıkları halde, ölüm sonrasına göre yaşanması gerektiği telkininde bulunurlar.
• Bu yaklaşım Kur'an'ın yaşama dair mesajlarını görmezden gelir.

5.3 Kur'an'ı Anlamanın Ön Koşulu: Zihinsel Arınmışlık

• Kur'an'da "Ona temiz olanlar yaklaşır" (dokunur) ayeti vardır.
• Bu "temizlik" abdest veya boy abdesti değildir.
• Zihinsel ve algısal temizliktir; arınmışlıktır.
• Arınmışlıktan geçmeyen kişi Kur'an'ı anlayamaz ve anlamlandıramaz.
• Algı dünyası, muhakeme gücü ve akıl yürütme açısından arınmamış olanların mesajları bozuk olur.

---

6. Ayetin Kelime Kelime Analizi İçin Dikkat Edilmesi Gerekenler

Neml 82 ayetinin doğru anlaşılması için şu kelimelerin tek tek açıklanması gerekir:

• Arz (Yer): "Yer" nedir? Sadece toprak/zemin mi, yoksa daha geniş bir anlam mı taşır?
• Dabbe: Nedir? Hayvan mı, insan mı, başka bir şey mi? (Ayette ne hayvan ne insan diye bir belirleme yoktur.)
• Çıkarmak: Yerden çıkarmak ne anlama gelir?
• Ayetlerimiz: Hangi ayetlerdir? Kur'an ayetleri mi? Yepyeni ayetler mi? Ne söyler?
• İnanmamak: İnsanlar bu ayetlere neden inanmazlar?

---

7. Dabbetü'l-Arzın Gerçek Niteliği Hakkında İpuçları

Mevcut analiz çerçevesinde ortaya çıkan ilkeler:

1. Dabbetü'l-arz tek seferlik bir olay değildir. Bütün nesiller için, her zaman geçerli olan bir olgudur.
2. Dabbetü'l-arz bütün insanlar içindir. Belirli bir gruba, ümmete veya döneme mahsus değildir.
3. Dabbetü'l-arz her gün, her an olmakta olan bir olay/olgudur. Geçmişte de vardı, şimdi de var, gelecekte de olacaktır.
4. Kur'an, eski mitolojilerdeki canavar/yaratık kavramını alıp yaşama dair evrensel bir ilkeye dönüştürmüştür.
5. Ayette olumsuz bir canavar tasviri yoktur. "Ayetlerimizi söyler" ifadesi aslında olumlu bir işleve işaret eder.
6. Belirli bir nesneye, kişiye, hayvana veya teknolojiye indirgenemez. Kur'an'ın evrensel mesaj yapısıyla çelişir.

---

8. Özet: Hatalı Yorumların Ortak Sorunları

Tüm hatalı yorumlarda şu ortak problemler tespit edilir:

Sorun	Açıklama
Nokta atışı	Belirli bir kişi, nesne veya teknolojiye indirgeme
Zamansal kısıtlama	Sadece belirli bir döneme hapsetme
Kapsam daraltma	Belirli bir gruba (ümmet, HIV hastaları vb.) sınırlama
Ayetle uyumsuzluk	Ayetin metnindeki kelimeleri görmezden gelme
Ölüm sonrası endeksleme	Yaşam mesajını ahirete erteleme
Mitoloji tekrarı	Eski masalı olduğu gibi aktarma, Kur'an'ın dönüştürme yöntemini anlayamama
Kur'an'ın evrenselliğini ihlal	Kıyamete kadar geçerli olması gereken mesajı tek seferlik olaya çevirme

---

9. Sonuç

Dabbetü'l-arz kavramı, Kur'an'ın kadim mitolojileri alıp yaşama dair evrensel ilkelere dönüştürme yönteminin önemli bir örneğidir. Bu kavramın doğru anlaşılması için:

• Ayetin kelime kelime analiz edilmesi gerekir.
• Kur'an'ın genel mesaj mantığı (evrensellik, zamansızlık, yaşama dairlik) gözetilmelidir.
• Nokta atışı yapılmamalı, belirli bir şeye indirgenmemelidir.
• Her nesil ve her insan için geçerli olan, süregelen bir olgu olarak kavranmalıdır.
• Zihinsel arınmışlık ve sağlıklı muhakeme ile yaklaşılmalıdır.