Varlığın Mantığı, Vahiy ve Akletme

Bu belge; akletme, varlığın mantığı, vahyin doğası, Kur'ani kavramların yorumu ve ilgili felsefi-teolojik konuları kapsamlı biçimde ele almaktadır.

---

1. AKLETME VE AKIL YÜRÜTME

Akletmenin Önceliği

• Kur'an ayetlerinin anlamlı ve hayata dönük boyutunu kavrayabilmek için akıl yürütme tekniklerine hakim olmak zorunludur.
• Akletmeden ve akıl yürütme becerileri kazanılmadan söylenen her şey ezbere dönüşür, anlama dönüşmez.
• Akletme sadece bir suçlama aracı değildir; öğretilmesi gereken bir beceridir.

Bilgi Sahibi Olmak ile Akletmek Arasındaki Fark

• Bilgi sahibi olmak, akıllı olmak anlamına gelmez. Bilgi sahibi olmak ezber yapmış olmak demektir.
• Gerçek akletme; muhakeme etme, anlamlı sonuçlar çıkarma ve mantıksal düşünme becerisidir.

Akıl ve İman İlişkisi

• İmanın akıldan üstün olduğu iddiası Kur'an'ın mesajına aykırıdır.
• Akletmeden inanmak kör bir inançtır.
• İman etmeden yürütülen akıl da kör bir akıldır.
• Akletme ve iman etme birbirinden bağımsız ele alınamaz. İkisi birbirini üreten, birbirine dönüşen bir olgudur.
• "Aklı olmayanın dini yoktur." Yani dini sorumluluk taşımaz.
• Akletmenin belirleyiciliği son derece yüksektir.

Batı'nın Akletme Başarısı

• Batı, Kur'an'ın öngördüğü akıl yürütme tekniklerini Kur'an'a bakmadan kendi deneyimleri üzerinden keşfetmiştir.
• Son 200 yılda Batı'nın ileri gitmesinin sebebi akletmeyi, muhakeme etmeyi ve anlamlı sonuçlar çıkarmayı başarmasıdır.

---

2. VARLIĞIN MANTIĞI (FİİLİ MANTIK)

Tanım

• Alemler, ay, güneş, yıldızlar, yer, gök, toprak, hava, su, hayvanlar, insanlar, bitkiler — bunların tamamının kendine özgü fiili (yaşamsal) mantıkları vardır.
• Bütün varlıklar kendi içinde anlamlı davranışlar sergiler. Bu anlamlı davranışlara "varlığın mantığı" denir.
• Hiçbir şey mantıksız hareket etmez. Mevsimlerin dönüşü, bitkilerin büyümesi, kar, yağmur, gök gürlemesi — hepsinin kendi içinde bir mantığı vardır.

Mantıkların Kaynağı

• Varlığın fiili mantığı, bütün mantığın kaynağıdır — "mantıkların babası"dır.
• Aristoteles'in mantığı da, Kur'an'ın vahyi de, bilimin mantığı da varlığın fiili mantığından beslenir.

Varlığın Mantığı ve Bilgi Üretimi

• Varlığın fiili mantığı peygamberler tarafından okunup değerlendirildiğinde vahyi bilgiye dönüşür.
• Bilim insanları tarafından okunup değerlendirildiğinde ve çıkarımlar yapıldığında bilimsel bilgiye dönüşür.
• Hem vahyi bilgi hem bilimsel bilgi, varlığın fiili mantığının okunmasından ibarettir.

Yağmur Örneği

• Yağmur rastgele değil, mantıklı bir oluşum sonunda yağar. Havanın belirli bir seviyede olması, rüzgarın ve bulutların belirli koşulları karşılaması gerekir. Şartlar farklılaştığında kar veya dolu yağar.
• Bakara 22: "Gökten yağmur indirip onunla size rızık olarak çeşitli meyveler ve ürünler çıkardı."
• Bu ayet bilinenin tekrarı değildir. Varlıktaki işleyen mantığa dikkat çekmek içindir.
• Her bir yağmur tanesinin düşüşünün bile kendi içinde bir güç, bir fiil gerektirdiği ifade edilir.

Varlığın Mantığından Çıkarım

• Varlığın ahenkli, anlamlı davranış içinde oluşu, en temel algı düzeyinde "bunu yaptıran bir kudret, bir güç vardır" sonucuna götürür.
• Ancak bu gücü geleneksel anlamda gökte oturan, kürsüsü olan, insan motifli bir tanrıya dönüştürmek putperestliğe ulaştırır.

---

3. DOĞANIN DİYALEKTİĞİ İLE KUR'AN'IN MESAJININ KARŞILAŞTIRILMASI

Engels ve Doğanın Diyalektiği

• Friedrich Engels'in "Doğanın Diyalektiği" (Dialektik der Natur) adlı eseri bu konuyla doğrudan ilişkilidir.
• Diyalektik kelimesi "diyalekt" (lehçe, konuşma) kökünden gelir.
• "Doğanın diyalektiği" demek, doğanın canlı ve fiili olarak konuşan bir olgu olduğu anlamına gelir.
• Çiçekler, böcekler, hayvanlar, hava — her şey fiili olarak diyalog içindedir; kendileriyle ve çevresiyle.

Kur'an'daki Karşılığı: Tespih Kavramı

• İsra 44: "Yedi gök, yer ve bunlarda bulunanlar onu tespih eder."
• Haşr 1 (ve benzeri ayetler): "Göklerde ve yerde olanların hepsi Allah'ı tespih etmektedir. O üstündür, hikmet sahibidir."
• Engels'in "doğanın diyalektiği" kavramı ile Kur'an'ın "her şey onu tespih eder" ifadesi arasında güçlü bir kavramsal yakınlık vardır.

Tespih Kavramının Doğru Anlaşılması

• Varlıklar insanın zikrettiği isimlerle tespih etmez. Kurbağaların "Ya Kuddüs" dediği gibi yorumlar yanlıştır.
• Varlıkların davranış biçimleri, varoluşları, hareketleri ve sesleri — yani varoluşlarını sürdüren eylemlerinin tamamı — onların tesbihatıdır.
• Tespih eden, canlı demektir. Tespih eden, diyalog içinde demektir.
• Doğa kendi içinde konuşan bir varlıktır ve bu konuşması fiilidir, sözel değildir. Bu fiili konuşmayı söze dönüştürmek peygamberlerin vahyi metodudur; bilim insanlarının ise bilimsel çalışmaları sonucu gerçekleştirdikleri şeydir.

---

4. VAHYİN DOĞASI

Vahiy Göklerden Gelmemiştir

• Vahiy semadan/göklerden gelen bir mesaj değildir.
• Göklerden geldiği kabul edilirse, göklerde oturan bir tanrı varmış ve o tanrı mektup yazıyormuş gibi bir anlayış ortaya çıkar. Bu Kur'an'ın mesajına aykırıdır.
• Vahiy, vahyi alanın (peygamberin) varlık okumasıdır.

Arı ve Bal Metaforu

• Kur'an'da "Arıya bal yapmasını vahyettik" ifadesi, vahyin doğasını tanımlaması bakımından son derece önemlidir.
• Arı, çiçeklere konup acı-tatlı hepsinin özünü alarak bal denilen nesneye dönüştürür.
• Aynı şekilde peygamber de varlığı, insanları, olayları, olguları, tarihsel süreçleri, güncel sosyal olayları ve doğa olaylarını okuyarak Kur'an denilen "balı" üretmiştir.
• "Benim balım Kur'an'dır" ve "Benim gemim Kur'an'dır" ifadeleri bu metaforik anlayışın parçalarıdır.

Vahyi Bilmenin Pratik Değeri

• Vahyin varlık okuması olduğu bilinirse, bu yöntem taklit edilerek varlık; ticarette, sanayide, ilimde ve her alanda değerlendirilerek doğru sonuçlar ortaya çıkarılabilir.
• Vahyin varlık okuması olduğu bilinmezse, vahiy anlaşılamaz bir sır olarak kalır — "göklerden gelen anlamsız bir sır."

Semavi Dinler Kavramının Eleştirisi

• "Semavi dinler" ifadesi uydurmadır. Doğru ifade **"vahyi dinler"**dir.
• Vahyi dinlerin hangisinin gerçekten vahye dayandığı ve vahyin ortaya koyduğu tezin varlığın doğasına ne kadar uygun olduğu sorgulanmalıdır.

---

5. ALLAH KAVRAMI

Allah Kişisel Bir Varlık Değildir

• Kur'an'daki insansı ilah tasvirleri bir üslup meselesidir ve edebi bir ifade biçimi olarak anlaşılmalıdır.
• Allah kişisel bir varlık değildir. Onu özne olarak ifade etmek birtakım sorunlara yol açmıştır ve Kur'an'ın ciddi anlamda anlaşılmasında problem oluşturmuştur.

"Varlık" Kelimesinin Allah İçin Kullanılmaması

• İlah için "varlık" kelimesi kullanılmamalıdır. Çünkü "varlık" = "var olan" = "yaratılmış" demektir; bu durumda ilah mahluk (yaratılmış) olur.
• İlah yaratılmış bir şey değildir.

Allah'ın Nitelikleri

• İhlas suresi ve ilgili ayetler: doğmamış, doğrulmamış, uyku tutmaz, ölmez.
• Bu özellikler, kişiselleştirmenin çok ötesinde bir "şey"e (kavrama) işaret eder.
• Göklerde oturan bir ilah anlayışı Kur'an'ın mesajına aykırıdır. "Allah leyse ke mişlihi şey" — hiçbir şeye benzemez.

Kişiselleştirme Sorunu

• İlahı kişiselleştirmek ve öznelleştirmek, altından kalkılamaz problemler yaratır.
• Kişiselleştirme geleneği, kökü animizme dayanan bir anlayışın devamıdır.
• Kur'an'daki "yağmuru yağdıran Allah'tır" gibi ifadeler; evrensel idrakin, evrensel aklın, canlı-şuurlu ve bilerek gerçekleştirdiği anlamlı fiilin sonucunu anlatır.

Müşrikler ve Yağmur Ayeti

• Kur'an müşriklere bile "yağmuru yağdıran Allah'tır" dedirtir. Bunun sebebi, yağmurun yağışının basit bir ilah fiili olarak değil, evrensel bir sürecin ifadesi olarak anlaşılması gerektiğine dikkat çekmektir.

---

6. KUR'AN'DAKİ KAVRAMLARIN YENİDEN YORUMU

"Allah Dileseydi" İfadesi

• Kur'an'da birçok yerde "Eğer Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı" gibi ifadeler geçer.
• Kritik soru: "Neden dilemedi?"
• "Allah'ın dilemesi" sözünden kasıt: sosyal ve doğal şartların mümkün kılması/kılmamasıdır.
• "Dileseydi" sözü bir şart edatına bağlıdır ve imkansızlığı anlatır.
• Farklı coğrafyalar farklı yaşam koşulları, farklı kültürler ve farklı inanışlar oluşturmuştur. Bu doğal ve zorunlu bir süreçtir.
• Tek bir ümmet oluşmaması coğrafi farklılıkların doğal sonucudur.

Farklı Milletler ve Coğrafya

• "Sizi farklı milletler olarak var ettim, beni bilesiniz diye" ayeti coğrafi şartların zorunlu sonucunu ifade eder.
• Farklı coğrafyalar → farklı yaşam biçimleri → farklı kültürler → farklı topluluklar.
• Irksal yaklaşım varlığın doğasında yoktur. Herkes aynı kaynaktan beslenir.

İmtihan Kavramı

• Allah kimseyi imtihan etmez.
• İmtihan, bireyin kendisini görmesidir: "Ben neyim, ne değilim, neyi başarırım, neyi başaramam?"
• Her gün herkes kendini sınava çeker, bunun farkında olmasa bile.
• "Size verdiklerinden sizi denemek istedi" ifadesi: farklı koşullarda neler oluşturabileceğimizin hayata karşı sorumluluğumuzu anlatır.
• Ölümden sonra bir sınava çekilme beklentisi Kur'an'ın anlatmak istediğini kavrayamamaktır.

---

7. HADİSLER VE KUR'AN AYRIMI

Hadislerin Niteliği

• Hadisler, peygamberin vahiy halinin dışında, beşeri haldeyken, algı dünyasında yaşarken söylediği sözlerdir.
• Hadislerin tamamı Arap kültür ve yaşam biçimini anlatır.
• Doğru bile olsalar günümüze hitap etmezler çünkü 1500 yıl önceki bir kültürü yansıtırlar.
• Bu Arap kültürünü benimsemek zorunluluğu yoktur.

Hadislere Bağlanma Zorunluluğu Yoktur

• Hadislere bağlanmak ve itibar etmek farz değildir, ilahi emir de değildir.
• Hadis-i kutsi dahil olmak üzere, hadislere bağlanma zorunluluğu yoktur.
• Beşer olarak, Amine'den doğma bir insan olarak söylenen sözler ile Allah'ın vahyetmesi olarak alınan Kur'an birbirinden çok farklıdır.

Kur'an'a İman

• Kur'an'a, Kur'an'ı indiren ilaha ve onu tebliğ eden peygambere iman edilmelidir.
• Bunun ötesinde hadis, hadis-i kutsi gibi kaynaklara bağlanma zorunluluğu yoktur.

---

8. DİĞER DİNLER VE VAHYİ BİLGİ

Tevrat ve İncil Hakkında

• Hristiyanlık ve Yahudilik sonradan düzenlenmiştir ve vahyi mesaj olarak alınması sorunludur.
• Tevrat'tan yalnızca 10 Emir vahyi mesaj olarak kabul edilebilir.
• Bunun dışındaki içerikler (İsa, Süleyman, Davud hikayeleri vb.) o dönemde yaşanmış halk hikayeleridir ve sonradan kitaba dönüştürülmüştür.
• Benzer olaylar yaşanmış olabilir, ancak doğruluğu ve tutarlılığı tartışma konusudur.

Vahyi Bilginin Kriteri

• Bir bilginin vahyi olarak kabul edilebilmesi için varlığın doğasına uygun olması gerekir.
• Örneğin "kadının Adem'in kaburgasından çıkması" vahyi bir bilgi değildir.
• "Rab İsa" kavramı vahyi bir bilgi değildir.

---

9. ÖZNE-NESNE İLİŞKİSİ VE VARLIĞI KAVRAMA

Felsefi Temel

• Alman idealist felsefesinden gelen bir ilke: "Özne ile nesne özdeştir."
• Bunların tarihsel süreçte yerini alması ve bir bütünlük içinde olması savunulmuştur.

Algı ve Algılanan Bütünlüğü

• Varlık ile algıyla algılanan arasında bir bütünlük vardır.
• Bu bütünlük kavranmazsa evren ve varlığın davranışları hakkında tutarlı bir kanaate sahip olunamaz.
• Varlığı tutarlı şekilde kavrayamazsak vahyi anlayamayız. Çünkü vahiy, varlığın okunmasının sonucu olarak ortaya çıkmıştır.

Akıl, İlim ve Vahyin Birliği

• Akıl, ilim ve vahiy birbirini destekleyen olgulardır.
• Her birinin temelinde doğanın yaşayan mantığının, fiili mantığının veya fiili aklının ürünü olması yatar.

---

10. TEMEL İLKELER (ÖZET)

1. Varlığın fiili mantığı tüm bilgi sistemlerinin (vahiy, bilim, felsefe) kaynağıdır.
2. Vahiy, peygamberin varlığı okumasının ürünüdür; göklerden gelen bir mesaj değildir.
3. Allah kişisel bir varlık değildir; Kur'an'daki insansı tasvirler edebi ifade biçimleridir.
4. Akletme ve iman birbirinden ayrılamaz; biri olmadan diğeri kördür.
5. Tespih, varlıkların fiili davranışlarıdır; sözel zikir değildir.
6. "Allah dileseydi" ifadeleri imkansızlığı (doğal-sosyal şartların elverişsizliğini) anlatır.
7. İmtihan, ilahi bir sınav değil; bireyin kendini keşfetme sürecidir.
8. Hadisler Arap kültürünü yansıtır; evrensel ve bağlayıcı değildir.
9. Kur'an tek bağlayıcı vahyi kaynaktır.
10. Semavi dinler kavramı yanlıştır; doğru ifade "vahyi dinler"dir.
11. Varlığın mantığını anlamak, Kur'an'ı anlamanın ön koşuludur.
12. Bilgi sahibi olmak akletmek değildir; ezber ile anlama arasında temel fark vardır.